İCRA TAKİBİNDE BORÇLUNUN TESCİL ETTİRMEDİĞİ 

AYNÎ HAKLARIN HACZİ: 

İİK MADDE 94/2 ÇERÇEVESİNDE BİR İNCELEME 

I. Giriş 

Tapu sicili, Türk hukukunda taşınmaz üzerindeki aynî hakların kamuoyuna duyurulduğu temel araçtır. Türk Medeni Kanunu'nun 1023. maddesi, sicile güvenerek işlem yapan iyiniyetli kişileri koruma altına almakta; bu sayede mülkiyet ilişkilerinde istikrar ve öngörülebilirlik sağlanmaktadır. Ne var ki TMK m. 705/2, miras, mahkeme kararı ve cebrî icra gibi belirli hukukî sebeplerin varlığı hâlinde taşınmaz mülkiyetinin tescilden önce, iktisap sebebinin gerçekleşmesiyle birlikte kazanılabileceğini kabul etmektedir. Bu istisna, kaçınılmaz biçimde bir uyumsuzluk yaratır: kişi hukuken malik olmuştur; ancak tapu sicili hâlâ eski sahibi göstermektedir. 

Alacaklılar açısından bu uyumsuzluk son derece somut bir soruna dönüşür. Borçlunun ölmesi ve mirasçılarının mirası fiilen kabul etmesi ya da yasal süre içinde reddetmemesi hâlinde taşınmazlar hukuken mirasçıya geçmiş olsa da sicil kaydı muris adına kalmaya devam edebilir. Sicilde borçlu adına kayıt bulunmadığı sürece olağan haciz prosedürü işletilemez. İşte İcra ve İflas Kanunu'nun 94. maddesinin ikinci fıkrası bu boşluğu kapatmak amacıyla kaleme alınmıştır. Hüküm, sicil kaydı henüz güncellenmemiş olsa bile borçlunun fiilen iktisap ettiği aynî haklar üzerinde haciz yaptırılabilmesinin önünü açmakta; alacaklıyı sicil kaydının teknik geriliğine mahkûm olmaktan kurtarmaktadır. 

II. Madde Metni ve Amacı 

İİK m. 94/2 şu hükmü içermektedir: 

"Borçlunun reddetmediği miras veya başka bir sebeple iktisap eyleyip henüz tapuya veya gemi siciline tescil ettirmediği mülkiyet veya diğer aynî hakların borçlu namına tescili alacaklı tarafından istenebilir. Bu talep üzerine icra dairesi alacaklının bu muameleyi takip edebileceğini tapu veya gemi sicili dairesine ve icabında mahkemeye bildirir." 

Hükmün amacı çok katmanlıdır. Birincil amaç, sicil kaydı ile hukukî gerçeklik arasındaki makası kapatmak ve alacaklının sırf sicilden kaynaklanan teknik bir engel nedeniyle hakkını kullanamamasının önüne geçmektir. İkincil amaç ise borçlunun tescil yaptırmayarak mal varlığını görünmez kılmasına hukuken izin vermemektir. Borçlu, intikal işlemini erteleyerek tapu kaydında görünmez kalmayı tercih edebilir; bu düzenleme söz konusu stratejiyi geçersiz kılmaktadır. Madde ayrıca mülkiyet dışındaki aynî hakları da — intifa hakkı, üst hakkı, taşınmaz yükü gibi hakları — kapsama almıştır; dolayısıyla uygulama alanı yalnızca mülkiyetle sınırlı değildir. 

III. Uygulama Koşulları 

Maddenin harekete geçirilebilmesi için üç temel koşulun bir arada gerçekleşmesi gerekmektedir. 

Birinci koşul, borçlunun aynî hakkı hukuken iktisap etmiş olmasıdır. Madde metninde iktisap kaynakları sınırlı sayıda belirtilmemiş; miras ve "başka bir sebep" ifadesiyle geniş bir kapsam benimsenmiştir. Miras yoluyla iktisap bakımından belirleyici olan husus, mirasçının mirası reddetmemiş olmasıdır. TMK m. 605 uyarınca miras, ölüm anından itibaren kendiliğinden mirasçılara geçmektedir. TMK m. 606 gereğince mirasçı, ölümü ya da mirasçılık sıfatını öğrendiği tarihten itibaren üç ay içinde reddetmezse miras kayıtsız şartsız kabul edilmiş sayılır ve mirasçı küllî halef konumuna girer. Bu andan itibaren taşınmazlar fiilen mirasçıya ait olmakla birlikte tapu sicilinde muris adına görünmeye devam edebilmektedir. 

İkinci koşul, iktisap edilen hakkın henüz sicile tescil ettirilmemiş olmasıdır. Tescil zaten yapılmışsa borçlunun taşınmazları kendi adına kayıtlıdır ve olağan haciz prosedürü doğrudan işletilir; m. 94/2'ye başvurmaya gerek kalmaz. Uygulamada intikal işleminin ihmal edilmesi ya da bilinçli olarak ertelenmesi sık karşılaşılan bir durumdur. Mirasçılar veraset ilamı aldıktan sonra tapu müdürlüğüne başvurmayı geciktirebilir; borçlu sıfatı taşıyanlar ise hacizden kaçınmak amacıyla intikali kasıtlı biçimde erteleyebilir. Madde, her iki tutumu da hukuken etkisiz kılmaktadır. 

Üçüncü koşul, alacaklının icra dairesine açık bir talepte bulunmasıdır. İcra dairesi süreci re'sen başlatamaz; alacaklının yazılı beyanı zorunludur. Gerekli belgeler — ölüm belgesi, veraset ilamı, tapu sorgu çıktısı ve mirasın reddedilmediğine ilişkin belgeler — dilekçeye eklenmelidir. 

IV. İcra Dairesinin Rolü ve Bildirimin Hukukî Niteliği 

Alacaklının talebi üzerine icra dairesi iki yönlü bir bildirim yükümlülüğü üstlenir. İlk olarak tapu müdürlüğüne müzekkere gönderir; bu müzekkerede alacaklının intikal ve tescil işlemini bizzat takip etme yetkisine sahip olduğu bildirilir. İkinci olarak, tapu müdürlüğünün müzekkereyi işleme koymaması ya da hukukî uyuşmazlık bulunması hâlinde ilgili mahkemeye ihbarda bulunur. 

Madde metnindeki "icabında" ifadesi dikkat çekicidir. Bu ibare, mahkemeye başvurunun istisnai ve zorunluluk hâllerine özgü olduğunu vurgulamaktadır. Tapu müdürlüğü müzekkereye rağmen intikal yapmayı reddederse ya da işlemi hukukî gerekçelerle ertelerse icra dairesi mahkemeye bildirim yapar. Alacaklı bu bildirime dayanarak TMK m. 716 vd. kapsamında tescile zorlama davası açabilecektir. Bu mekanizma, borçlunun ya da mirasçıların direncini yargı yoluyla kırmaya olanak tanımakta; alacaklıyı sürece ilişkin her aşamada aktif tutmaktadır. 

İcra dairesinin bildirimi bir icra kararı niteliği taşımamaktadır; bildirim, alacaklının tescil işlemini üçüncü kişilere karşı da takip edebileceğini resmî kanaldan duyuran bir hukukî zemin sağlamaktadır. Tapu müdürlüğü bu bildirim çerçevesinde veraset ilamını esas alarak intikali gerçekleştireceğinden sürecin temel yükü esasen icra dairesinin yazışmasına bağlıdır. 

V. Miras Örneği Üzerinden Pratik Akış 

Borçlunun icra takibi devam ederken ölmesi hâlinde alacaklının izleyeceği yol şu sırayı izlemelidir: öncelikle mirasçıların kim olduğunu veraset ilamıyla tespit etmek, ardından mirasın yasal süre içinde reddedilip reddedilmediğini araştırmak, sonra tapu müdürlüğü nezdinde sorgu yaptırarak taşınmazların hâlâ muris adına kayıtlı olup olmadığını belgelemek ve nihayetinde icra dairesine eksiksiz belgelerle beyan dilekçesini sunmaktır. 

İcra dairesi müzekkeresini alan tapu müdürlüğü intikal işlemini tamamlar ve taşınmazlar borçlu adına tescil edilir. Bu andan itibaren standart haciz prosedürü işler. Alacaklı derhal haciz şerhi talebinde bulunmalı; gecikmeksizin yapılacak bu talep, borçlunun ya da diğer mirasçıların taşınmazı üçüncü kişilere devretmesinin önüne geçecektir. Haciz şerhinin tapuya işlenmesinin ardından İİK m. 128 uyarınca kıymet takdiri yaptırılır; kıymet takdiri kesinleşince satış ilanı yapılarak açık artırma başlatılır. 

Birden fazla mirasçı bulunması hâlinde yalnızca borçlunun miras payı haczedilebilir ya da tüm paydaşları kapsayan bir tasfiye için ortaklığın giderilmesi davası yoluna gidilebilir. Bu tercih, somut olayın koşullarına ve diğer mirasçıların tutumuna göre belirlenmelidir. 

VI. Sonuç